جبال هندوكش بود ، ولى بعدها اين حدود هم دقيقتر و هم كوچكتر شد تا آنجا كه مىتوان گفت خراسان كه يكى از ايالتهاى ايران در قرون اول اسلامى بود از سمت شمال خاورى از رود جيحون به آن طرف را شامل نمىشد ، ولى همچنان تمام ارتفاعات ماوراى هرات را كه اكنون قسمت شمال باخترى افغانستان است در برداشت ، مع الوصف شهرهايى كه در منطقهء علياى رود جيحون يعنى در ناحيهء پامير واقع بودند در نزد مسلمانان جزء خراسان يعنى در داخل و حدود آن ايالت محسوب مىشدند . « 3 » ايالت خراسان در دوران اوليهء اسلامى به چهار قسمت يعنى چهار ربع تقسيم مىشد و هر ربعى به نام يكى از چهار شهر بزرگى كه در زمانهاى مختلف كرسى آن ربع يا كرسى تمام ايالت به شمار مىرفت ، خوانده مىشد و آنها عبارت بودند از : نيشابور ، مرو ، هرات و بلخ . پس از فتوحات اول اسلامى كرسى ايالت خراسان مرو و بلخ بود ، ولى بعدها امراى سلسلهء طاهريان مركز فرمانروايى خود را به ناحيهء باختر بردند و نيشابور را كه شهر مهمّى در غربىترين قسمتهاى چهارگانه بود مركز امارت خويش قرار دادند . « 4 » دو شهر نيشابور و مرو از مهمترين شهرهاى خراسان به شمار مىرفت . امام على بن موسى الرضا عليه السّلام براى رفتن به مرو كه در آن زمان مركز حكومت مأمون بود ، از ناحيهء خراسان و از شهرهاى مهم نيشابور و طوس - كه بعدها « مشهد » آن حضرت شد - و سرخس عبور كرد تا به مرو رسيد . نيشابور اولين شهرى بود كه در منطقهء خراسان در مسير راه امام قرار داشت . نيشابور نام اين شهر را در زبان كنونى فارسى به صورت نيشابور و در عربى نيسابور تلفظ مىكنند و از كلمهء فارسى قديم « نيوشاه‌پور » كه به معنى « چيز يا كار خوب يا جاى

--> ( 3 ) - لسترنج ، جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى ، ص 9 - 408 . ( 4 ) - لسترنج ، جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى ، ص 409 . ر . ك . فراى ، تاريخ ايران كمبريج ، 4 / 2 - 80 ؛ اصطخرى ، مسالك الممالك ، ص 253 ، 256 ؛ ابن حوقل ، صورة الارض ، 10 - 308 ؛ مقدسى ، احسن التقاسيم ، ص 259 ؛ حمد اللّه مستوفى ، نزهة القلوب ، ص 185 .